Amir Temur shatranji
XIV asr Movarounnahr saroyida o'ynalgan ulug' shatranj: 11×10 taxta, ikki qal'a, 28 donadan iborat har bir lashkar.
🤖 Bot bilan (oflayn)
🌐 Do'st bilan (onlayn)
👥 Bir qurilmada
Ikki kishi bitta ekranda navbatma-navbat o'ynaydi.
Donalar, yurishlar va tarix
Temur shatranji (fors. shatranj-i kabir — «katta shatranj», ingl. Tamerlane chess) — Amir Temur (1336–1405) davrida Movarounnahr va Xurosonda o'ynalgan shatranj turi. Rivoyatlarga ko'ra, Sohibqironning o'zi sevib o'ynagan; saroy shatranjchisi Alouddin at-Tabriziy («Ali ash-Shatranjiy») bu o'yinning eng mashhur ustasi bo'lgan. Qoidalarning yagona to'liq manbai — XV asr fors qo'lyozmasi (Istanbul, «Manuscript 211»), uni H.J.R. Murray «A History of Chess» (1913) kitobida tavsiflagan.
Taxta 11×10 katak, unga qo'shimcha ikki qal'a (citadel) bor: oqning qal'asi k2 katagining o'ng tomonida, qoraning qal'asi a9 katagining chap tomonida. Har tomonda 28 dona: 11 ta piyoda va 17 ta dona. Har bir piyoda o'zi «egasi» bo'lgan donaga aylanadi.
Eslatma: manbalarda ayrim tafsilotlar (pat qoidasi, piyodalar piyodasi, vazir katagi) turlicha talqin qilinadi. Bu saytda Murray va chessvariants.org rekonstruksiyasiga asoslangan, o'ynash uchun aniq qilib belgilangan qoidalar ishlatildi (pastda).
Maxsus qoidalar
- Piyodalar faqat bir katak oldinga yuradi (ikki katak yurish yo'q), diagonal oldinga uradi. Oxirgi qatorga yetganda o'z donasiga aylanadi: rux piyodasi — ruxga, ot piyodasi — otga va h.k.
- Shoh piyodasi → Shahzoda (shoh kabi yuradi, qirollik donasi).
- Piyodalar piyodasi: birinchi marta oxirgi qatorga yetsa, o'zining boshlang'ich katagiga (a3 / a8) qaytadi (band bo'lsa — shu qatordagi birinchi bo'sh katakka). Ikkinchi marta yetsa — Ixtiyoriy shohga aylanadi.
- Bir nechta shoh: Shoh, Shahzoda va Ixtiyoriy shoh — qirollik donalari. Agar sizda bittadan ko'p qirollik donasi bo'lsa, ulardan birini qurbon qilish mumkin (shax qoidasi faqat oxirgi qirollik donasiga amal qiladi). Barcha qirollik donalari olinsa yoki mot bo'lsa — mag'lubiyat.
- Qal'a: agar shoh dushman qal'asiga kira olsa, o'yin durang bo'ladi. O'z qal'asiga faqat Shahzoda yoki Ixtiyoriy shoh kira oladi, u yerda u daxlsiz. Boshqa donalar qal'aga kira olmaydi.
- Shoh almashinuvi: o'yinda bir marta, shohingiz shax ostida bo'lganda, uni istalgan o'z donangiz bilan joy almashtirish mumkin (shohni bosing — almashtirish mumkin bo'lgan donalar oltin halqa bilan ko'rsatiladi).
- Pat (yurish yo'q) — Temur qoidasida pat bo'lgan tomon yutqazadi.
- Durang: uch karra takrorlanish, 70 yurish davomida urish va piyoda yurishi bo'lmasa, faqat shohlar qolsa, kelishuv bilan.
Dona ikonkalari (Shoh, Farzin, Tali'a, Asp, Rux, Pil, Piyoda): Wikimedia Commons, «Chess_*45.svg» to'plami — mualliflar Cburnett va boshqalar, CC BY-SA 3.0. Zurofa: OpenMoji 🦒 (CC BY-SA 4.0), oq/qora uslubga moslangan. Tuya, Dabbaba, Vazir, Shahzoda va Ixtiyoriy shoh — shu loyiha uchun chizilgan, xuddi shu litsenziya asosida.